Koncepcja miasta regeneracyjnego jest coraz częściej przyjmowana za klucz do odwrócenia procesu niekontrolowanego chaotycznego rozrostu urbanizacji i rozlewania się miast oraz zaniku ich rozwojowego dynamizmu. Nie idzie w tym przypadku jedynie o rewitalizację określonych degenerujących się obszarów miasta, ale wytyczenie jego nowej rozwojowej trajektorii i uruchomienie sił napędowych wprowadzających miasto na tę trajektorię celem uzyskania trwałej zdolności regeneracyjnej bez konieczności silnej zewnętrznej interwencji w sferze funkcjonalno-przestrzennej. Miasta regeneracyjne mają zasadniczo za zadanie wzmacniać prośrodowiskowe regenerujące relacje między miastami a systemem naturalnym, od którego zasobów one zależą, a także wspierać społeczności miejskie, jako głównych beneficjentów tego procesu.
Pojęcie „regeneracji” ma dwa człony – „generację” oraz „re”. Dlatego nie należy go definiować jako odtworzenie. Człon podstawowy to generacja, czyli tworzenie, wytwarzanie. Połączony z „re” implikuje bardziej odnowienie niż odtworzenie – bardziej pojawienie się czegoś nowego niż podtrzymywanie starego. Regeneracja to korzystna społecznie przemiana – rozwój. W przeciwieństwie do degeneracji – regresu. W przyrodzie i w społeczeństwie procesy niszczenia i tworzenia występują spontanicznie. Nie da się ich zablokować. Ale można i należy pobudzać regenerację i powstrzymywać degenerację.
Miasto regeneracyjne musi mieć otwartą społeczną czasoprzestrzeń. Nie można go określić poprzez wyznaczenie jego sztywnych granic – fizycznych czy administracyjnych. Jego limes wyznacza uwspólniona wyobraźnia mieszkańców, miejskie imaginarium. Takie, które wyznacza praktycznie horyzont współdziałania i współodpowiedzialności. Zaprzeczeniem regeneracyjnego rozwoju miasta jest jego chaotyczne rozlewanie się.
To tylko przyspiesza degenerację miejskiej tkanki.
Koordynatorzy obszaru:
dr hab. Maciej J. Nowak, prof. ZUT
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
dr Michał Kudłacz
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Inicjatywy zrealizowane w 2025 roku:
V Międzynarodowy Kongres Cyfrowa Regeneracja Miast
Data i miejsce: 9-10 kwietnia 2025, EC1 Łódź – Miasto Kultury
Na kolejnej edycji Kongresu, tym razem poświęconej CYFROWEJ TRANSFORMACJI MIAST przyglądaliśmy się wyzwaniom związanym z wdrażaniem technologii cyfrowych i rolą i wirtualnych systemów informatycznych.
Cyfryzacja jest rewolucją cywilizacyjną, diametralnie zmieniającą dotychczasowe sposoby gospodarowania i funkcjonowania społeczeństw. Cyfrowe technologie i globalne banki danych (Big Data) dają nam nowe potężne narzędzia zarządzania informacjami w czasie rzeczywistym, o dużej autonomii, automatyzacji przy wzrastającej roli generatywnej inteligencji.
Powstaje jednak coraz większa rozbieżność pomiędzy systemami zarządzania i przetwarzania informacji w sektorze prywatnym, a sferą instytucji „zarządzania publicznego”. Obserwujemy deficyt kompetencji cyfrowych władz publicznych odpowiedzialnych za sferę zintegrowanego planowania i zarządzania rozwojem miast.
Wciąż brakuje nam całościowego spojrzenia na wyzwania cyfrowej rewolucji w perspektywie rozwoju terytorialnego, w szczególności w odniesieniu do obszarów zurbanizowanych i ich regeneratywnych wyzwań.
Więcej informacji: https://www.regeneracjamiast.pl/
Patronat nad seminarium na temat zdrowotnych, społecznych, ekonomicznych, technologicznych uwarunkowań dotyczących rozwoju Szczecina, organizowanym przez Stowarzyszenie Szczecińskich Naukowców SATU
Data i miejsce: 9-10 kwietnia 2025, EC1 Łódź – Miasto Kultury
Stowarzyszenie Szczecińskich Naukowców SATU (organizacja grupująca aktywnych naukowców reprezentujących zróżnicowane dyscypliny i uczelnie) zorganizowała seminarium na temat uwarunkowań rozwoju Szczecina. Spotkanie było próbą dokonania diagnozy rozwoju miasta z perspektywy zróżnicowanych, odmiennych obszarów badawczych. Seminarium choć ograniczone do studium przypadku jednego miasta przysłużyło się uniwersalnej ocenie wyzwań polityk miejskich.
Koordynator: dr hab. Maciej J. Nowak
Wydanie monografii: Wyzwania w polskich miastach
Przygotowaliśmy wieloautorską monografię naukową na temat wyzwań, stanu i perspektyw wdrażania działań związanych z adaptacją do zmian klimatu i mitygacją klimatyczną w polskich miastach.
W ramach inicjatywy została przygotowana monografia pod redakcją Prof. Rafała Matyi, wydana w Wydawnictwie Naukowych Scholar.
Książka poświęcona jest problematyce kształtowania modelu miasta regeneracyjnego, którego rozwój nie tylko przeciwdziała degeneracji przestrzeni miejskiej, lecz także aktywnie wspiera i utrwala społeczną, gospodarczą i ekologiczną odnowę. Regeneracja miast w rozumieniu autorów nie oznacza prostego odtworzenia, lecz twórczą przemianę dotychczasowych trajektorii rozwoju, opartą na wykorzystaniu w sposób zrównoważony lokalnych zasobów, w tym zasobów ekologicznych, energetycznych, przestrzennych, społecznych i kulturowych.
Zespół Autorów: Bogna Gawrońska-Nowak, Jerzy Hausner, Dorota Jopek, Michał Kudłacz, Mikołaj Lewicki, Grzegorz Liskiewicz, Tadeusz Markowski, Rafał Matyja, Krzysztof Nawratek, Maciej J. Nowak, Wojciech Paprocki, Joanna Sanetra-Szeliga, Dawid Sześciło, Iwona Wagner, Igor Zachariasz.
Koordynator: dr hab. Maciej J. Nowak
III Samorządowy Okrągły Stół
Data i miejsce: wrzesień 2025, Gmina Dobra (woj. małopolskie)
Koordynator: dr hab. Michał Kudłacz
III Samorządowy Okrągły Stół w Dobrej: o edukacji z myślą o 50 latach naprzód
W Gminie Dobra (powiat limanowski) spotkali się parlamentarzyści, przedstawiciele rządu i samorządów, dyrektorzy szkół, nauczyciele oraz eksperci naukowcy. Rozmawiano o narastającej luce finansowej w oświacie, różnicach między szkołami metropolitalnymi i wiejskimi oraz o kierunkach reform inspirowanych praktykami amerykańskimi i skandynawskimi.
Uczestnicy zgodzili się, że oświata wymaga zmian opartych na empatii i współpracy rządu z samorządem. Potrzebna jest stabilna wizja rozwoju na 40–50 lat, dopasowana do zróżnicowanych realiów – od dużych miast po gminy wiejskie. Wskazywano, że rosnące koszty nie nadążają za dochodami jednostek samorządu, co pogłębia lukę finansową i utrudnia planowanie inwestycji oraz polityk kadrowych.
Dyskusje stolikowe pokazały, że szkoły w metropoliach i szkoły na obszarach wiejskich stoją przed innymi wyzwaniami (demografia, transport, dostęp do specjalistów), więc potrzebują zindywidualizowanych rozwiązań systemowych, a nie jednego sztywnego modelu. Jednocześnie cel pozostaje wspólny: szkoła, którą lubią uczniowie, rodzice, nauczyciele i samorządowcy.
Konferencja “Przyszłość Polskich Metropolii w XXI w. Wyzwania, możliwości, kierunki rozwoju”
Data i miejsce: 10 października 2025, Gmina Zielonki
Konferencja to inicjatywa służąca wspólnej debacie nad przyszłością największych polskich aglomeracji. W obliczu dynamicznych zmian demograficznych, technologicznych i klimatycznych kluczowe staje się wypracowanie innowacyjnych strategii rozwoju miast, które będą sprzyjały zrównoważonemu wzrostowi, poprawie jakości życia mieszkańców oraz efektywnemu zarządzaniu przestrzenią.
W ramach wydarzenia odbyły się następujące panele dyskusyjne:
- Prawne przesłanki funkcjonowania obszarów metropolitalnych w Polsce
- Gospodarka obszarów metropolitalnych: potencjalne pola konfliktowe i możliwości symbiotycznej współpracy – ze szczególnym uwzględnieniem systemu transportowego
- Jaki powinien być model współpracy gmin tworzących obszary metropolitalne? Rekomendacje
Organizatorami wydarzenia byli: Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej, Urząd Gminy Zielonki oraz Fundacja im. Marszałka Marka Nawary.
Więcej informacji: https://hub.oees.pl/przyszlosc-polskich-metropolii-w-xxi-w-wyzwania-mozliwosci-kierunki-rozwoju/
Koordynator: dr hab. Michał Kudłacz
Seminarium: Ochrona i kształtowanie ładu przestrzennego na szczeblu lokalnym
Data i miejsce: 23 października 2025, online
W ramach seminarium podjęta została problematyka ochrony ładu przestrzennego. Obecnie bowiem samorządy lokalne zmuszone są rozwiązywać liczne wyzwania, wynikające z nowelizacji prawa planowania przestrzennego z roku 2023. Przy tej okazji trochę umyka jedno z głównych założeń planowania: ochrona i kształtowanie ładu przestrzennego. Czym tak naprawdę jest ład przestrzenny? Jak skutecznie go chronić? Na to pytanie odpowiedzieli reprezentujący różne dyscypliny naukowe prelegenci. Jedynie bowiem szerokie, wielowątkowe (architektoniczne, geograficzne, ekonomiczne, społeczne i prawne) spojrzenie na ład przestrzenny umożliwi jego zarówno teoretyczne, jak i praktyczne zrozumienie.
W seminarium udział wzięli: prof. dr hab. Paweł Churski, prof. dr hab. inż, Sławomir Gzell, prof. dr hab. Tadeusz Markowski, prof. dr hab. Iwona Sagan, prof. dr hab. Barbara Szulczewska. Dyskusję prowadził dr hab. Maciej J. Nowak, prof. ZUT.
Koordynator – dr hab. Maciej Nowak
Ścieżka tematyczna “Miasto – mieszkanie - mieszkańcy” oraz “Finanse samorządowe w rozsypce” podczas Open Eyes Economy Summit 2025
Data i miejsce: 18-19 listopada 2025, Centrum Kongresowe ICE Kraków
Ścieżki tematyczne w ramach bloku MIASTO-IDEA.
Celem inicjatywy było stworzenie przestrzeni do dyskusji nad wyzwaniami, z jakimi muszą się mierzyć samorządy, a także wskazanie możliwych rozwiązań, które pozwolą na odbudowanie ich siły i efektywności. Uważamy, że nadszedł czas na refleksję i zdecydowane działania na rzecz przywrócenia samorządom należnej im roli jako kluczowych aktorów rozwoju społeczno-gospodarczego w Polsce.
Została podjęta również próba zarówno wskazania kierunków rozwoju dyskusji o społeczno–gospodarczych i przestrzennych uwarunkowań kształtowania i zagospodarowania przestrzeni mieszkaniowej miast, jak też odwołanie do międzynarodowych i krajowych studiów przypadku. Sesje i referaty zawarte w ramach ścieżki dostarczyły zarówno ogólnych, jak też praktycznych wniosków istotnych z perspektywy realizacji polityk miejskich oraz interesariuszy miejskich.
Więcej informacji: https://kongres.oees.pl/wp-content/uploads/2025/11/Program-OEES-2025_OUT.pdf
Inicjatywy zrealizowane w 2024 roku:
IV Międzynarodowy Kongres Kultura Miasta Regeneracyjnego
Wydanie publikacji będącej rezultatem V Seminarium Świeradowskiego „Miasto regeneracyjne i solidarne pokoleniowo” pod red. Rafała Matyji
Publikacja z cyklu Discussion Papers zawiera zapis wystąpień wszystkich panelistów z V seminarium świeradowskiego. Seminarium odbyło się w maju 2023 roku w Świeradowie-Zdroju, jego celem była dyskusja o problematyce innowacyjnego zarządzania miastami, przede wszystkim procesie regeneracji miast polegającym na odnowie jego potencjału rozwojowego, również w kontekście zmian pokoleniowych.
Uczestnicy seminarium oraz autorzy publikacji: Bogna Gawrońska-Nowak, Jerzy Hausner,
Dorota Jopek, Michał Kudłacz, Mikołaj Lewicki, Tadeusz Markowski, Rafał Matyja, Krzysztof
Nawratek, Maciej Nowak, Wojciech Paprocki, Joanna Sanetra-Szeliga, Iwona Wagner oraz
Igor Zachariasz.
II Samorządowy Okrągły Stół
Ścieżka tematyczna „Zbrodnia na krajobrazie” na Open Eyes Economy Summit 2024
– Identyfikacja szczególnie cennych (z perspektywy zarówno europejskiej, jak i polskiej)
elementów krajobrazu wymagającego ochrony;
– Wskazanie kluczowych zagrożeń dla krajobrazu;
– Zaproponowanie kierunków rozwiązań organizacyjnych/prawnych, ograniczających ryzyko zniszczeń krajobrazu. Aktualnie można zidentyfikować liczne konflikty, których rozstrzyganie/sposób rozstrzygania bardzo mocno determinuje realną ochronę krajobrazu. Część tych konfliktów przestaje sprowadzać się do prostego schematu: interes publiczny (powiązany z walorami krajobrazowymi) kontra interes prywatny (określonego inwestora). Dochodzi tu bowiem kontekst związany z koniecznością podejmowania zróżnicowanych działań istotnych z perspektywy wyzwań klimatycznych (zarówno działań o charakterze adaptacyjnym, jak i mitygacyjnym), których konsekwencje mogą być w zróżnicowany sposób oceniane z perspektywy ochrony krajobrazu. Dlatego konieczne jest zainicjowanie interdyscyplinarnej dyskusji na temat wskazanych powyżej zagadnień. W kontekście polskiego systemu należy uwzględnić dodatkowo relatywnie ograniczone skutki tzw. „ustawy krajobrazowej” oraz konsekwencje chaosu przestrzennego.
Seminarium online: Prawo planowania przestrzennego a uwzględnianie wyzwań klimatycznych
Seminarium: Wyzwania polityk miejskich w dużych miastach po wyborach samorządowych
Seminarium: Problemy miast związane z ochroną i kształtowaniem krajobrazu
Spotkanie odbyło się 16 lutego 2024 r. Głos zabrały: dr hab. Renata Giedych ze SGGW (Warsaw University of Life Sciences), prof. Barbara Szulczewska z Instytutu Rozwoju Miast i Regionów, dr Anna Fogel z Narodowy Instytut Dziedzictwa. Prowadzenie: prof. Maciej Nowak z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu w Szczecinie.
Seminarium: System zintegrowanego planowania rozwoju w warunkach polskich. Założenia–zasady kierunkowe–koncepcja.
Inicjatywy zrealizowane w 2023 roku:
III edycja Międzynarodowego Kongresu z cyklu “Regeneracja Miast”
Data i miejsce: 30-31 maja 2023 r. EC1 Łódź – Miasto Kultury
Tematem przewodnim Kongresu była Energetyczna Regeneracja Miast.
Dokonujące się gwałtownie zmiany w sferze zasilania energetycznego będą miały charakter globalny, europejski, krajowy i lokalny. Wyrazi się to w nowych źródłach wytwarzania i zaopatrzenia w energię. Pozycja miast w nowo formowanych sieciach zasilania będzie czynnikiem wpływającym na ich rozwój oraz na atrakcyjność osiedleńczą (dostęp do taniej i czystej energii). Transformacja energetyczna staje się wysoce dynamicznym procesem, z którym wiąże się szereg złożonych uwarunkowań, w tym interesów gospodarczych, geopolitycznych, społecznych.
108 Mówców z Polski i za granicy przybyło by dyskutować na ten temat, zapewniając 25 godzin programu merytorycznego, którego wysłuchało 1232 uczestników.
Podczas Kongresu odbył się koncert zespołu Klawo Band.
V Seminarium Świeradowskie „Miasto regeneracyjne i solidarne pokoleniowo” oraz publikacja na jego podstawie
Data i miejsce: 26-27 maja 2023, Hotel Sudetia, Świeradów-Zdrój
Celem seminarium była dyskusja o problematyce innowacyjnego zarządzania miastami. Interesuje nas przede wszystkim proces regeneracji miast polegający na odnowie jego potencjału rozwojowego, również w kontekście zmian pokoleniowych.
Efektem spotkania była kolejna publikacji z cyklu Discussion Papers, która ukazała się w listopadzie 2023 roku.
Seminarium: Planowanie przestrzenne po nowelizacji. Przegląd wybranych nowych problemów prawnych
I Samorządowy Okrągły Stół
Data i miejsce: 18 września 2023, Urząd Gminy Dobra (powiat limanowski)
Pierwszy Okrągły Stół Samorządowy to inicjatywa samorządowców, naukowców i ekspertów
o różnych poglądach i horyzontach poznawczych którzy uważają, że potrzebna jest rzetelna dyskusja na temat przyszłości samorządów terytorialnych w Polsce, ich podmiotowości, roli w procesach rozwojowych oraz efektywności w zakresie zapewniania potrzeb obywatelskich. Pierwszy Okrągły Stół Samorządowy to jeden dzień debat i kilka stolików eksperckich, które mają pomóc uczestnikom w stworzeniu założeń programowych dla dobrze funkcjonujących samorządów terytorialnych przyszłości, które będą w stanie efektywnie realizować swoją misję i mierzyć się z wyzwaniami współczesnego świata.
Odpowiedzialni: dr hab. Michał Kudłacz – Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Benedykt Węgrzyn – Wójt Gminy Dobra, samorządowcy i naukowcy oraz eksperci zasiadający przy okrągłym stole.
