Wpływ systemów sztucznej inteligencji (AI) na procesy społeczne nie ulega wątpliwości. Pozostaje on jednak słabo zbadany w swoich następstwach dla tych procesów. Szum medialny wokół sztucznej inteligencji, podobnie jak towarzyszące jej rozwojowi mity, dodatkowo pogłębiają ten stan niewiedzy.
Prowadzone w obszarze „Społeczne ramy zastosowań systemów sztucznej inteligencji” działania mają na celu wypracowanie poszerzonego rozumienia systemów AI oraz ich osadzenie w szerszej ramie społecznej, politycznej, gospodarczej i ekologicznej. Przedmiotem krytycznej refleksji uczyniliśmy nie tylko następstwa rozwoju tych systemów dla jakości interakcji społecznych i procesów wytwarzania wiedzy, ale również granice, w których może on być zgodny z ekonomią wartości i wymogami termodynamicznymi.
Z jednej strony przyglądaliśmy się retrospektywnie teoriom, założeniom i przekonaniom, które doprowadziły do wyłonienia się „sztucznej inteligencji” na przecięciu wielu dyscyplin, od cybernetyki do nauk kognitywnych i informatyki. Natomiast z drugiej strony sprawdzaliśmy, na ile wiedza pochodząca z nauk społeczno-humanistycznych, a także charakterystyczne dla nich podejścia lub metody, od krytyki społeczeństwa, technokrytyki i fenomenologii do badań w działaniu, badań partycypacyjnych, badań poprzez sztukę i rozmaitych nurtów charakterystycznych dla nauk o projektowaniu, mogą inspirować zmianę dominujących praktyk inżynieryjnych, tworząc przeciwwagę dla kulturowej hegemonii tech-biznesu.
Koordynator obszaru:
dr hab. Michał Krzykawski, prof. UŚ
Centrum Badań Krytycznych nad Technologiami Uniwersytetu Śląskiego
Wsparcie merytorczyne:
dr hab. Piotr Sankowski, prof. UW
Instytut Informatyki Uniwersytetu Warszawskiego, IDEAS NCBR, MIM Solutions
Inicjatywy zrealizowane w 2025 rok:
Seminarium: Umysł-maszyna / dekonstrukcja
Data i miejsce: styczeń-czerwiec 2025, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie
Prowadzenie: Piotr Augustyniak. Bartosz Kuźniarz, Jerzy Hausner, Michał Krzykawski, Andrzej Leder
Organizatorzy: Instytut Filozofii Uniwersytetu Śląskiego, Katedra Filozofii Uniwersytetu Ekonomicznego
w Krakowie, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Wydział Filozofii
i Kognitywistyki Uniwersytet w Białymstoku
Seminarium Umysł-maszyna/dekonstrukcja to kontynuacja jednego z istotnych wątków seminarium Kapitalizm/psychoanaliza i dekonstrukcja, które było poświęcone analizie mechanizmów globalnego kapitalizmu i opisujących je języków współczesnej ekonomii. Tym razem przyglądaliśmy się językom opisu generatywnych systemów sztucznej inteligencji (AI), a w szczególności poddawaliśmy krytycznej ocenie fundujące te języki przekonanie, zgodnie z którym umysł-mózg to maszyna obliczeniowa.
Na ile te języki – języki współczesnej ekonomii i języki kognitywistyczno- informatyczne – się ze sobą splatają? Podczas seminarium badaliśmy ten splot, czerpiąc przede wszystkim z dorobku filozofii kontynentalnej, ale zapraszając również do dyskusji kognitywistów, ekonomistki, programistów i przedstawicielki innych nauk społecznych.
W ramach tego cyklu odbyło się 5 spotkań:
- Styczeń – Spotkanie wprowadzające
Michał Krzykawski, Socjogeneza umysłu po automatyzacji procesów myślowych
Andrzej Leder, Myślenie kryształu, materializm, Inny
Kuba Kulesza, Agnieszka Zgud, Filozoficzne założenia twórców AI. Perspektywa historyczna i współczesna
- Spotkanie 2 – luty 2025
Marcin Miłkowski, Obliczeniowa teoria umysłu dzisiaj
Andrzej W. Nowak, Krytyka cybernetyki przez Ewalda Iljenkowa i jej aktualność w kontekście dzisiejszych debat wokół AI
- Spotkanie 3 – kwiecień 2025
Marek Hetmański, Kognitywne konsekwencje użytkowania technologii informatycznych: od konstrukcji do destrukcji
Piotr Augustyniak, AI w perspektywie heideggerowskiej
Natalia Juchniewicz, Sztuczna inteligencja jako Inny: plastyczność, stawanie się, dekonstrukcja podmiotu
- Spotkanie 4 – maj 2025
Marcin Klaus, Marcin Koziej, Sara Rodowicz-Ślusarczyk, Co tu jest wyparte?
- Spotkanie 5, Czerwiec 2025
Dawid Rogacz, Made in ChAIna: Chińska kosmotechnika wobec wyzwań sztucznej inteligencji
Tadeusz Bartoś, Liczymy czy doznajemy – Ilościowy versus jakościowy. W poszukiwaniu tego co nieoperacyjne.
Jerzy Hausner „Synteza”
Więcej informacji: https://hub.oees.pl/seminarium-umysl-maszyna-dekonstrukcja/
Seminarium Świeradowskie: Przestrzeń i wyobraźnia w naukach
Data i miejsce: 28-30 maja 2025, Świeradów-Zdrój
Organizatorzy: Anna Giza, Jerzy Hausner, Michał Krzykawski
Spotkanie było okazją do podsumowania seminarium o tym samym tytule, prowadzonego od października 2023 do grudnia 2024. Jego pokłosiem będzie publikacja zawierająca poruszane tezy uczestników,zaplanowana na 2026 r.
Więcej informacji: https://hub.oees.pl/seminarium-przestrzen-i-wyobraznia/
Panel dyskusyjny, Kongres Regeneracji Miast 2025, EC1 Łódź, 9-10 kwietnia 2025
Miejskie polityki uwagi
Głos wprowadzający: Michał Krzykawski (Uniwersytet Śląski, Fundacja Pracownia Współtwórcza)
Panel dyskusyjny: Magdalena Bigaj (prezeska Instytut Cyfrowego Obywatelstwa), Katarzyna Janota (projektantka, prezeska Fundacji Grupa Robocza), Małgorzata Kuciewicz (architektka, Kolektyw Centrala), Przemysław Pałka (prawnik UJ, kierownik projektu Consumer Law, Mental Health & AttentionEconomy).
Moderacja: Anna Cieplak (pisarka, prezeska Fundacji Pracownia Współtwórcza)
Uwaga stała się kluczowym zasobem gospodarki (tzw. gospodarka uwagi, attention economy). Zasób ten, jak każdy inny, można trwale wyczerpać poprzez jego rabunkową, technologicznie uskutecznioną i wyrafinowaną, eksploatację. Warto więc uwagę uczynić przedmiotem międzysektorowej polityki, której celem jest regeneracja uwagi – nie tyle jako dającego się spieniężyć zasobu, ile jako zdolności poznawczej wymagającej szczególnej ochrony w środowisku przesyconym informacjami.
W panelu zastanawialiśmy się nad tym, jak taką politykę prowadzić i jak regeneracji uwagi mogłyby służyć polityki miejskie w ramach już istniejących w miastach instytucji. Wprowadzenie posłużyło do zarysowania całościowego ujęcia uwagi i rozróżnienia wielu jej wymiarów: psychologicznego (uwaga tej lub innej jednostki), ogólnospołecznego (tworzenie relacji między mieszkańcami w przestrzeniach cyfrowych), gospodarczego (model biznesowy platform cyfrowych nastawiony na ciągłe wyzyskiwanie uwagi użytkowników) i filozoficznego (związek między techniką a organizacją uwagi i wolnością człowieka). Natomiast w panelu rozmawialiśmy o tym, w jaki sposób o uwagę można się zatroszczyć poprzez zmianę podejścia do projektowania artefaktów cyfrowych, funkcji architektury, prawa konsumenckiego, zdrowia psychicznego i pracy z tekstem literackim. Będziemy również postulowali, aby „ekologia uwagi” stała się jednym z kluczowych i do tej pory niewidocznych, wyzwań tzw. zielonej transformacji, a także aby została rozpoznana jako podstawa zrównoważonego rozwoju kultury i świadomego w niej uczestnictwa.
Sesja specjalna: Ekonomia wartości w dobie systemów sztucznej inteligencji OEES 2025
W książce The AI Mirror filozofka Shannon Vallor argumentuje, że systemy AI nie zapewnią nam podtrzymywalnej przyszłości bez zmiany instytucji politycznych i zachęt gospodarczych. Jednocześnie systemy AI mogą taką zmianę udaremniać lub opóźniać, ponieważ odzwierciedlają niczym w lustrze powiązane z obecnym modelem rozwoju wzorce wartościowania, które doprowadziły do ekologicznej i etycznej zapaści. Realna zmiana trajektorii rozwoju systemów AI wymaga więc radykalnej zmiany ekonomicznego języka wartości, a także pytań o głębszy sens automatyzacji – o to, co warto automatyzować i w jakim celu. Jakie są możliwe-niemożliwe szanse ta taką zmianę? Gdzie szukać sojuszników? – na te i inne pytania staraliśmy się odpowiedzieć w proponowanej ścieżce.
W sesji „Ekonomia wartości w dobie systemów sztucznej inteligencji” udział wzięli:
- Michał Krzykawski (Moderator) – Uniwersytet Śląski w Katowicach;
- Członek Rady Programowej OEES Karolina Kulicka – ADD | Analizy Dane Dialog
- Jan Oleszczuk-Zygmuntowski – Polska Sieć Ekonomii
- Karol Szymański – Dyrektor Biura Innowacji, PKO Bank Polski
- Katarzyna Szymielewicz – Prezeska Zarządu, Fundacja Panoptykon.
Inicjatywy zrealizowane w 2024 roku:
Konferencja: Informatyka, społeczeństwo i granice automatyzacji
Konferencja: Algorytmy i zaufanie w demokracjach przemysłowych
Data i miejsce: 10 października 2024, godz. 10:00-17:45, spinLAB, Uniwersytet Śląski w Katowicach
Bazujące na zaufaniu relacje łączą nas ze światem – z instytucjami, z innymi ludźmi, z urządzeniami. Wbrew indywidualistycznemu modelowi racjonalności, który narzuciła nowoczesna myśl ekonomiczna, zaufanie nie sprowadza się do kalkulacji ryzyka czy kalkulacji interesu własnego, lecz tworzy najbardziej elementarną więź społeczną. Zaś na głębszym poziomie ufność samą w sobie można rozumieć jako stosunek do świata (Hunyadi 2020, 2024).
Jak jednak ufać w świecie kształtowanym przez ustrukturyzowane algorytmicznie i generowane automatycznie informacje, których wiarygodność coraz trudniej sprawdzać w dobie błyskawicznego rozwoju generatywnych systemów AI? Jakim przekształceniom ulegają w tym kontekście relacje zaufania i jak te relacje odbudować w demokracjach przemysłowych, w których kredyt zaufania jest rekordowo niski?
Podczas konferencji będziemy szukać odpowiedzi na te pytania wraz z przedstawicielami i przedstawicielkami różnych dziedzin nauki (socjologii, politologii, prawa, informatyki, ekonomii, medioznawstwa, filmoznawstwa, pedagogiki, filozofii i nauk o literaturze), świata polityki, związków zawodowych, organizacji pożytku publicznego i innych organizacji pozarządowych.